Улаанбаатарын замын төслүүд: Төлөвлөгөө, саатал, хариуцлага
2026 онд нийслэл 85.8 км авто зам шинээр барьж, шинэчлэхээр төлөвлөсөн ч Улаанбаатарын замын салбарын хамгийн том асуулт нь хэдэн километр зам тавихдаа бус, төслүүдийг зураг төсөл, санхүүжилт, байгаль орчны зөвшөөрөл, худалдан авах ажиллагааны хувьд хэр бэлтгэлтэй эхлүүлж байна вэ гэдэгт төвлөрч байна.
Улаанбаатар хот энэ онд 13 байршилд нийт 52 км авто зам, замын байгууламж шинээр барьж, таван байршилд 33.8 км замыг засаж шинэчлэхээр төлөвлөжээ. Ингэснээр нийслэлийн 2026 оны авто замын бүтээн байгуулалт нийт 85.8 км-т хүрэх тооцоотой байна. Эмээлтээс Шувуун фабрик чиглэлийн 12.55 км зам, Нүхтийн замыг Архивчдын гудамж, Морин тойруулга, Наадамчдын замтай холбох шинэ гарц, Зайсан орчмын холбоос замууд зэрэг нь хотын төв рүү чиглэсэн хөдөлгөөнийг тараах зорилготой төслүүдийн тоонд багтаж байна. Гэхдээ эдгээр тоо нь жилийн эхэнд баталсан төлөвлөгөө болохоос бүх замын барилгын ажил ижил түвшинд эхэлж, гүйцэтгэлд орсныг илэрхийлэхгүй.
Энэ ялгааг тодорхой харуулж буй төсөл бол Туулын хурдны зам юм. Баянзүрхийн товчооноос хотын баруун хэсгийн Дархан, Эмээлтийн замын уулзвар хүртэл үргэлжлэх 32 км урт, зургаан эгнээтэй хурдны замын барилгын ажлыг 2026 оны гуравдугаар сарын 15-нд албан ёсоор эхлүүлсэн. Төслийн хүрээнд долоон олон түвшний орц, гарц, 9.8 км орчим гүүр, туннелийн байгууламж барихаар төлөвлөж, нийт өртгийг 2.384 их наяд төгрөгөөр тооцсон байна.
Гэвч ажил эхэлснээс хэдхэн долоо хоногийн дараа төслийн бэлтгэл хангагдсан эсэх асуудал хурцаар тавигдав. Байгаль орчны яамнаас тухайн жилийн байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөг батлуулаагүй, нарийвчилсан үнэлгээнд тавьсан зарим шаардлагыг биелүүлээгүй нөхцөлд үйл ажиллагаа эхлүүлсэн гэж үзэн дөрөвдүгээр сарын эхээр төслийг хуульд нийцүүлтэл түр зогсоосон. Үүний дараа Засгийн газар дөрөвдүгээр сарын 22-нд байгаль орчин, эдийн засгийн үр ашиг, хөрөнгө санхүү, худалдан авах ажиллагаатай холбоотой асуудлуудад хяналт шалгалт явуулж дуустал төслийг зогсоох шийдвэр гаргасан юм.
Зургаадугаар сарын 30-нд гарсан Үндэсний аудитын газрын тайлан төслийн талаарх эргэлзээг улам тодорхой болгов. Аудитаар гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах худалдан авах ажиллагааг холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн зохион байгуулаагүй, нийгэм, эдийн засаг, байгаль орчны суурь судалгааг хангалттай бодит тооцоо, баталгаажуулалтаар боловсруулаагүй, төсвийн хөрөнгө оруулалтын төсөлд тавигдах зарим шаардлагыг бүрэн хангаагүй гэж дүгнэсэн байна. Өөрөөр хэлбэл, Улаанбаатарын хамгийн том авто замын төслийн асуудал зам хэрэгтэй эсэх дээр бус, хэрэгтэй төслөө зөв дараалал, хууль ёсны процессоор бэлтгэсэн эсэх дээр үүсээд байна.
Төслийн санхүүгийн сахилга ч редакцын анхаарах ёстой асуудал юм. Аудитын тайланд 500 тэрбум төгрөгийн урьдчилгаа төлбөрийг гүйцэтгэх ажлын нарийвчилсан төлөвлөгөө, тоо хэмжээ, ажлын хуваарь зэрэг баримт бичигт үндэслэлгүй олгосон гэж тэмдэглэжээ. Төсөл зогсож, холбогдох асуудлыг хууль хяналтын байгууллага шалгаж эхэлсэнтэй холбоотойгоор уг урьдчилгааны зарцуулалтыг аудит бүрэн тулган баталгаажуулж чадаагүй байна. Том төсөлд хурд чухал боловч хурдыг хяналтгүй санхүүжилттэй андуурч болохгүй.
Цемент, бетон, арматур болон угсармал бүтээгдэхүүний салбарын хувьд Туулын хурдны зам асар том боломжит зах зээл хэвээр байна. Төслийн төсвийн бүтцээр төмөр бетон гүүр, туннелийн байгууламжид 1.594 их наяд төгрөг буюу барилгын ажлын нийт өртгийн 66.88 хувь ногдож байгаа нь бүтээн байгуулалт хэрэгжсэн тохиолдолд бетон, цемент, арматур, гүүрийн дам нуруу болон бусад төмөр бетон эдлэлийн өндөр эрэлт бий болохыг харуулж байна. Мөн гэрээний нөхцөлд цемент, арматур зэрэг үндсэн бараа материалын 20-иос доошгүй хувийг Монголын дотоодын зах зээлээс авах шаардлага тусгажээ.
Гэхдээ үүнийг өнөөдөр баталгаатай захиалга мэтээр тооцох нь эртэднэ. Төслийн цаашдын хувь заяа аудитын зөвлөмж, хууль хяналтын байгууллагын шалгалт, зураг төсөл болон зөвшөөрлүүдийн шинэчилсэн шийдвэрээс хамаарна. Дотоодын үйлдвэрлэгчдийн хувьд хүчин чадлаа нэмэгдүүлэхээс өмнө техникийн шаардлага, нийлүүлэлтийн хуваарь, чанарын баталгаа болон төлбөрийн нөхцөл бодитоор тодорхой болсон эсэхийг хүлээх шаардлагатай. Мега төслийн зарлагдсан төсөв нь үйлдвэрлэгчийн бодит борлуулалт биш; баталгаажсан зураг, хууль ёсны гэрээ, тасралтгүй санхүүжилт нийлж байж зах зээл болдог.
Нийслэлийн баруун гарцтай холбоотой өөр нэг том төсөл мөн анхны төлөвлөлтөө өөрчлөх шатанд орлоо. Засгийн газар 2026 оны долоодугаар сарын 8-нд Улаанбаатар–Лүн чиглэлийн 101.7 км замыг зургаан эгнээ болгохоор боловсруулсан шийдлийг дөрвөн эгнээ хатуу хучилттай зам болгон өөрчилж, Дэлхийн банкны зээл болон төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн санхүүжилтээр хэрэгжүүлэх асуудлыг УИХ-аар шийдвэрлүүлэх бэлтгэл хангахыг даалгасан. Энэ нь том төслүүдийг зарласан хэмжээгээр нь бус, санхүүгийн боломж, хөдөлгөөний бодит хэрэгцээтэй нь дахин тулгаж эхэлсний илрэл байж болох юм.
Улаанбаатарт шинэ зам зайлшгүй хэрэгтэй. Хотын тэлэлт, автомашины өсөлт, төв рүү чиглэсэн нэг төвт хөдөлгөөнийг одоогийн сүлжээгээр удаан даах боломжгүй. Гэхдээ замын бүтээн байгуулалтын амжилтыг зөвхөн тууз хайчилсан өдөр, зарласан километр, баталсан их наяд төгрөгөөр хэмжиж болохгүй. Зураг төсөл бүрэн үү, газар чөлөөлөлт шийдэгдсэн үү, байгаль орчны зөвшөөрөл хуульд нийцсэн үү, төсөв бодит тооцоотой юу, дотоодын материалын оролцоо хэрэгжих боломжтой юу гэдэг асуултад эхлээд хариулдаг болох шаардлагатай.
2026 оны замын бүтээн байгуулалтын гол шалгуур нь 85.8 км-ийн төлөвлөгөөг зарласандаа бус, хэдэн километрийг чанартай, ил тод, дахин төсөв нэмэхгүйгээр ашиглалтад оруулснаар хэмжигдэнэ. Улаанбаатарт зам хэрэгтэй нь маргаангүй. Харин бэлтгэлгүй эхэлсэн замаас илүү үнэтэй зам гэж үгүй.
Эх сурвалж: МОНЦАМЭ, Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Монгол Улсын Засгийн газар, Үндэсний аудитын газар.
