Ногоон цементийн дараагийн сорилт: Үйлдвэрлэхээс илүү худалдан авах зах зээл хэрэгтэй
Цементийн үйлдвэрлэлийн нүүрстөрөгчийг бууруулах технологи хөгжиж байгаа ч бага ялгаруулалттай бүтээгдэхүүн өөрөө зах зээлд өргөн нэвтрэхгүй байна. Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн 2026 оны тайлангаас харахад салбарын дараагийн гол алхам нь зөвхөн үйлдвэрүүдэд шинэ технологи нэвтрүүлэх бус, төрийн худалдан авалт, стандарт, урт хугацааны захиалгаар бодит эрэлт бий болгох явдал болжээ.
Цемент, бетон нь авто зам, орон сууц, сургууль, эмнэлэг, эрчим хүч болон инженерийн дэд бүтцийн үндсэн материал. Тиймээс цементийн хэрэглээг богино хугацаанд бүрэн орлуулах боломжгүй. Харин нэг тонн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд ялгарах нүүрстөрөгчийг бууруулах, клинкерийн хэрэглээг багасгах, альтернатив түүхий эд болон түлш ашиглах, эрчим хүчний үр ашгийг нэмэгдүүлэх шаардлага улам хүчтэй тавигдаж байна.
Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн тооцоогоор цементийн үйлдвэрлэлийн шууд ялгарлын эрчим 2018 оноос хойш нэг тонн цемент тутамд 0.6 тонн орчим CO₂ түвшинд бараг өөрчлөгдөөгүй байна. Салбар 2050 оны цэвэр тэг ялгарлын зорилттой нийцэхийн тулд 2030 он хүртэл ялгарлын эрчмээ жил бүр дунджаар гурван хувиар бууруулах шаардлагатай. Үүнд клинкер орлуулах материал, бага нүүрстөрөгчтэй түлш, эрчим хүчний үр ашиг болон нүүрстөрөгч барих технологи зэрэг олон арга хэмжээг зэрэг хэрэгжүүлэх хэрэгтэй гэж агентлаг үзэж байна.
Гэхдээ технологийн боломж нэмэгдэж байгаа ч эдийн засгийн гол саад хэвээр байна. IEA-ийн 2026 оны Breakthrough Agenda тайланд бараг тэг ялгаруулалттай цементийн үйлдвэрлэлийн өртгийн нэмэгдэл уламжлалт цементтэй харьцуулахад 75–150 хувь хүрч болохыг тооцжээ. Харин уг цементийг бетон болгосны дараах нэмэгдэл 40–80 хувь, орон сууц, авто зам, төмөр зам зэрэг эцсийн бүтээн байгуулалтын нийт өртөгт үзүүлэх нөлөө нь таван хувиас бага байж болохыг онцолсон байна.
Энэ тоо салбарын бодлогын чухал зөрчлийг харуулна. Үйлдвэрлэгчийн түвшинд ногоон цемент өндөр өртөгтэй байж болох ч нийт барилга, дэд бүтцийн төсөвт эзлэх нэмэлт зардал харьцангуй бага байна. Гэсэн ч тендерийн гол шалгуур зөвхөн хамгийн бага үнэ хэвээр байвал үйлдвэрлэгч нэмэлт хөрөнгө оруулалт хийж, нүүрстөрөгч багатай бүтээгдэхүүн гаргах эдийн засгийн үндэслэл сул үлдэнэ.
Иймээс олон улс “ногоон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэ” гэж үйлдвэрүүдээс шаардахаас гадна “ногоон бүтээгдэхүүнийг хэн, ямар нөхцөлөөр худалдан авах вэ?” гэдэг асуултад төвлөрч эхэлжээ.
IEA-ийн 2026 оны тайланд засгийн газрууд бага болон бараг тэг ялгаруулалттай цемент, бетоны эрэлтийг төрийн худалдан авалтын бодлогоор бий болгох, урт хугацааны захиалгын баталгаа өгөх, нийтлэг стандарт болон тодорхойлолт ашиглахыг салбарын ойрын хугацааны тэргүүлэх зорилт гэж үзсэн байна.
Учир нь цементийн шинэ технологид хөрөнгө оруулах шийдвэр хэдхэн жилийн бус, хэдэн арван жилийн хугацаанд нөлөөлнө. Өнөөдөр шинээр баригдсан зуух, тээрэм, түлшний систем болон нүүрстөрөгч барих байгууламж 2040–2050 он хүртэл ашиглагдах боломжтой. IEA-ийн судалгаагаар дэлхийн цементийн үйлдвэрлэлийн хүчин чадлын 40 орчим хувь нь 2030 он гэхэд шинэ хөрөнгө оруулалт, их засвар эсвэл технологийн шинэчлэлийн шийдвэртэй тулгарах төлөвтэй байна.
Өөрөөр хэлбэл, дараагийн дөрвөн жилд гаргах шийдвэрүүд цементийн салбарын олон арван жилийн технологийн чиглэлийг тодорхойлно. Үйлдвэрлэгч зах зээлд эрэлт байхгүй нөхцөлд өндөр өртөгтэй шинэчлэл хийхээс зайлсхийж магадгүй. Харин төр, томоохон барилгын компаниуд болон дэд бүтцийн захиалагчид тодорхой хэмжээний бага ялгаруулалттай цемент, бетон худалдан авах урт хугацааны амлалт өгвөл үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалтын эрсдэл буурна.
Гэвч эрэлт бий болгохын өмнө “ногоон цемент” гэж яг ямар бүтээгдэхүүнийг нэрлэх вэ гэдэг асуулт гарч ирнэ.
Нүүрстөрөгчийн ялгарлыг хэмжих арга, үйлдвэрийн хил хязгаар, цахилгаан эрчим хүчний эх үүсвэр, клинкерийн агууламж, тээврийн ялгарлыг тооцох эсэх зэргээс хамаарч ижил бүтээгдэхүүн өөр өөр ангилалд орох эрсдэлтэй. Нийтлэг аргачлалгүй үед үйлдвэрлэгч бүр өөрийн бүтээгдэхүүнийг “ногоон”, “эко”, “бага нүүрстөрөгчтэй” гэж сурталчилж, худалдан авагч бодит ялгааг таних боломжгүй болно.
IEA-ийн мэдээллээр бага болон бараг тэг ялгаруулалттай цементийн сайн дурын шошго, ангиллын тогтолцоонд дэлхийн үйлдвэрлэлийн 44 орчим хувь л хамрагдах боломжтой байгаа бол үлдсэн 56 хувь нь тодорхой ангиллын гадна байна. Ази, Номхон далайн бүсэд боломжит хамрах хүрээ 24 хувь, Европт долоо хувь, Хойд Америкт дөрвөн хувь байна.
Тиймээс тайланд олон улсын хэмжээнд харилцан хөрвөх боломжтой тодорхойлолт, хэмжилтийн арга, баталгаажуулалтын системийг төрийн бодлого, тендер болон барилгын хэрэгжилтийн шаардлагад оруулахыг зөвлөжээ. Нэг улсад “бага ялгаруулалттай” гэж үнэлэгдсэн цемент өөр зах зээлд огт өөр аргаар тооцогдох нь худалдаа, хөрөнгө оруулалт болон нийлүүлэлтийн сүлжээнд хүндрэл үүсгэнэ.
Монголын хувьд энэ асуудал холын мэт боловч одооноос анхаарах шаардлагатай.
Нийслэлийн авто зам, метро, орон сууцжуулалт, дулааны станц, төмөр зам, шинэ хот болон бусад мега төслүүд нь ирэх жилүүдэд цемент, бетон бүтээгдэхүүний томоохон зах зээл үүсгэнэ. Төр эдгээр төслийн хамгийн том захиалагчийн нэг учраас худалдан авах ажиллагааны шалгуур үйлдвэрлэлийн чиг хандлагад шууд нөлөөлөх боломжтой.
Одоогийн тендерүүдэд ихэвчлэн стандарт хангах эсэх, үнэ, нийлүүлэх хугацаа болон гүйцэтгэгчийн туршлагыг голлон үнэлдэг. Цаашид бүтээгдэхүүний клинкерийн агууламж, нэг тонн цемент болон нэг шоо метр бетонд ногдох нүүрстөрөгчийн ялгарлын мэдээлэл, үйлдвэрийн эрчим хүчний хэрэглээ, дахин ашигласан түүхий эдийн хувь, бүтээгдэхүүний амьдралын мөчлөгийн үзүүлэлтийг үе шаттайгаар нэмж болох юм.
Гэхдээ шууд хатуу босго тогтоохоос өмнө үндэсний хэмжилтийн суурь мэдээлэл шаардлагатай. Монголын үйлдвэр бүрийн бүтээгдэхүүний нүүрстөрөгчийн эрчим, клинкерийн харьцаа, түлшний бүтэц болон цахилгааны эх үүсвэрийг ижил аргачлалаар тооцдог систем өнөөдөр бүрэн төлөвшөөгүй байна. Суурь хэмжилтгүйгээр “ногоон цемент” гэсэн шаардлага тавих нь бодит шинэчлэл бус, шинэ төрлийн бичиг баримтын шалгуур болж хувирах эрсдэлтэй.
Тиймээс эхний алхам нь үйлдвэрлэгчдийг шууд ангилах бус, нэг аргачлалаар мэдээллээ хэмжиж, тайлагнадаг болгох явдал. Дараагийн шатанд төрийн томоохон төслүүдэд бага ялгаруулалттай бүтээгдэхүүн ашигласан компаниудад нэмэлт үнэлгээ өгөх, тодорхой хувийг дотоодын бага нүүрстөрөгчтэй материалаас худалдан авах туршилтын нөхцөл оруулж болно.
Үүнтэй зэрэгцэн барилгын норм, стандарт бүтээгдэхүүний найрлагыг хэт нарийн заах бус, эцсийн гүйцэтгэлийн үзүүлэлтэд төвлөрөх шаардлагатай. IEA клинкер багатай цемент болон орлуулах материалын хэрэглээг дэмжихийн тулд барилгын стандарт, техникийн шаардлагыг гүйцэтгэлд суурилсан хэлбэрт шилжүүлэхийг зөвлөж байна. Өөрөөр хэлбэл, ямар найрлага ашигласнаас илүү бат бэх, эдэлгээ, хүйтэнд тэсвэр, ус үл нэвтрүүлэх чанар болон аюулгүй байдлын шаардлага хангаж байгаа эсэхийг үнэлнэ.
Монголын хүйтэн уур амьсгал, температурын огцом хэлбэлзэл, холын тээвэр, богино барилгын улирал нь гадаадын шийдлийг шууд хуулбарлах боломжгүй болгодог. Тиймээс бага клинкертэй цемент, шинэ нэмэлт материал болон бетон хольцыг орон нутгийн нөхцөлд турших лаборатори, туршилтын зам, жишиг барилга хэрэгтэй.
Ногоон цементийн шилжилтийг зөвхөн үйлдвэрлэгчийн үүрэг гэж үзвэл үр дүн хязгаарлагдана. Үйлдвэр шинэ бүтээгдэхүүн гаргасан ч зураг төсөлд заагаагүй, стандарт хүлээн зөвшөөрөөгүй, тендер хамгийн бага үнийг сонгосон хэвээр байвал зах зээл үүсэхгүй.
Харин төр стандарт, худалдан авалт, санхүүжилт болон жишиг төслөөр эрэлтийг хөдөлгөж, зураг төслийн байгууллага гүйцэтгэлд суурилсан шийдэл сонгож, үйлдвэрлэгч баталгаатай мэдээлэл нийлүүлж чадвал ногоон цемент сурталчилгааны нэршлээс бодит бүтээгдэхүүний ангилал болж чадна.
Цементийн салбарын дараагийн өрсөлдөөн хэн хамгийн түрүүнд “ногоон” гэсэн шошго хэрэглэх вэ гэдгээр шийдэгдэхгүй. Харин хэн бүтээгдэхүүнийхээ нүүрстөрөгчийг үнэн зөв хэмжиж, баталгаажуулж, урт хугацаанд тогтвортой нийлүүлж чадах вэ гэдгээр тодорхойлогдоно. Үйлдвэрлэлд технологи хэрэгтэй. Харин технологийг эдийн засгийн хувьд боломжтой болгоход худалдан авагч хэрэгтэй.
Эх сурвалж
Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн Breakthrough Agenda Report 2026 — Cement and Concrete тайлан.
Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн цементийн салбарын технологи, ялгарлын үзүүлэлт болон бодлогын зөвлөмж.
IEA-ийн бага болон бараг тэг ялгаруулалттай ган, цементийн зах зээлийг бий болгох эрэлт, нийлүүлэлтийн бодлогын судалгаа.
