Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалт 60 гаруй хувьд хүрчээ

Монголын анхны Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн бүтээн байгуулалт үндсэн технологийн тоног төхөөрөмжийн угсралтын шатанд орж, Засгийн газрын 2026 оны наймдугаар сарын 10-ны мэдээллээр нийт гүйцэтгэл 60 гаруй хувьд хүрээд байна. 1.7 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалттай, жилд 1.5 сая тонн түүхий тос боловсруулах хүчин чадалтай энэ үйлдвэрийг 2028 онд ашиглалтад оруулах зорилт хэвээр.

Харин үлдсэн хугацааны гол сорилт нь зөвхөн барилга угсралтын хурд бус, түүхий тосны тасралтгүй хангамж, тоног төхөөрөмжийн угсралт, эрчим хүч, зураг төсөл, барилгын материалын нийлүүлэлтийг нэг графикт зангидах явдал болж байна.

Дорноговь аймгийн Алтанширээ суманд хэрэгжиж буй Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төсөл олон жил яригдсан мега бүтээн байгуулалтаас бодит үйлдвэрийн хэлбэрт шилжиж байна. Хоёр жилийн орчим саатсан төслийг эрчимжүүлсний дараа бүтээн байгуулалт 60 гаруй хувийн гүйцэтгэлтэй үргэлжилж байгаа бөгөөд үйлдвэрийн талбайд 4,500 орчим инженер, техникийн ажилтан гурван ээлжээр ажиллаж байгааг Засгийн газар мэдээлэв.

Энэ удаагийн ахицын хамгийн чухал өөрчлөлт нь барилгын суурь, туслах байгууламжаас үндсэн технологийн тоног төхөөрөмжийн угсралт руу шилжсэнд оршино.

Нэрлэгийн цамхгууд үйлдвэрийн талбайд ирлээ

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн гол технологийн тоноглолуудын нэг болох атмосферийн нэрлэгийн цамхгийг 2026 оны тавдугаар сард, вакуум нэрлэгийн цамхгуудыг долоодугаар сард үйлдвэрийн талбайд тээвэрлэн авчирч, угсралтын ажил эхэлжээ. Засгийн газрын наймдугаар сарын 10-ны мэдээлэлд тоног төхөөрөмжийн угсралт бүрэн эхэлснийг онцолсон байна.

Атмосферийн нэрлэгийн цамхаг дангаараа 58.4 метр өндөр, 3.2 метрийн диаметртэй, 245 тонн жинтэй. БНЭУ-д үйлдвэрлэсэн уг тоноглолыг 17 үе шаттай чанарын шалгалт, сорилд хамруулсны дараа дөрвөн хэсэг болгон далай болон хуурай замаар Монгол руу тээвэрлэсэн.

Ийм хэмжээний тоног төхөөрөмжийг талбайд авчрах нь төслийн нэг шат дууссан гэсэн үг биш. Цамхгийн бетон суурь, анкерын байрлал, ган хийц, шугам хоолойн холболт, угсралтын геометрийн нарийвчлал болон дараагийн туршилт тохируулга бүгд хоорондоо уялдах ёстой.

Мега үйлдвэрийн хувьд тоног төхөөрөмж хугацаандаа ирэхээс гадна түүнийг хүлээн авах барилга, суурь яг тэр өдөр бэлэн байх нь төслийн графикийг шийддэг.

289 км дотоод шугам хоолой байгуулна

Үйлдвэрийн хашаан доторх инженерийн ажил мөн том цар хүрээтэй.

Төслийн хүрээнд нийт 263 км ил, 26 км далд шугам хоолой, нийлээд 289 км технологийн болон инженерийн шугам угсрахаар төлөвлөжээ. Наймдугаар сарын 10-ны байдлаар 190 км шугам хоолойн материалыг татан авч, гагнуур, угсралт, суурилуулалтын ажил хийж байгааг Засгийн газар мэдээлсэн.

Мөн түүхий тос, завсрын болон эцсийн бүтээгдэхүүн хадгалах 276,430 м³ нийт багтаамжтай савнуудын бүтээн байгуулалт үргэлжилж байна.

Энэ бол төслийн цар хүрээг зөвхөн үйлдвэрийн үндсэн барилгаар хэмжих боломжгүйг харуулсан тоо. Сав, технологийн шугам, насос, тулгуур хийц, дамжуулах хоолой, цахилгаан, ус, галын хамгаалалтын систем бүр тусдаа инженерийн байгууламж боловч эцэстээ нэг процесс болж ажиллах ёстой.

527 км түүхий тосны хоолой 90 гаруй хувьтай

Үйлдвэр өөрөө бэлэн болсон ч түүхий эдгүй бол ажиллахгүй.

Дорнод аймгийн Матад сум дахь газрын тосны XIX талбайгаас Дорноговийн Алтанширээ хүртэл 527 км урт магистраль газрын тос дамжуулах хоолой байгуулж байна. Засгийн газрын 2026 оны наймдугаар сарын 10-ны шинэчилсэн мэдээллээр уг төслийн хэрэгжилт 90 гаруй хувьтай, дуусах шатандаа оржээ.

Энэ нь Монгол Улсад газрын тосыг ийм хол зайд дамжуулах анхны магистраль шугам болох юм.

Гэхдээ хоолой баригдсанаар түүхий эдийн асуудал бүрэн шийдэгдэхгүй.

Үйлдвэр жилд 1.5 сая тонн түүхий тос боловсруулах хүчин чадалтай учраас уг хэмжээг олон жилийн турш тасралтгүй нийлүүлэх нөөц, олборлолт, тээвэрлэлтийн тогтолцоо шаардлагатай. Наймдугаар сарын 10-нд Ерөнхий сайд түүхий тосны хайгуулыг эрчимжүүлж, үйлдвэрийн хангамжийг баталгаажуулах үүргийг холбогдох байгууллагуудад өгсөн нь энэ асуудал төслийн дараагийн том эрсдэл хэвээр байгааг харуулж байна.

Засгийн газар өмнө нь БНХАУ-ын баруун бүсээс түүхий газрын тос болон газрын тосны бүтээгдэхүүн нийлүүлэх боломжийг судалж байгаагаа мөн мэдээлсэн.

Үйлдвэр барих нь нэг удаагийн төсөл. Харин жил бүр 1.5 сая тонн түүхий эдээр найдвартай хангах нь тасралтгүй ажиллах нийлүүлэлтийн систем юм.

1.7 тэрбум ам.долларын төсөл

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийг Монгол Улс, БНЭУ-ын Засгийн газар хоорондын 1.7 тэрбум ам.долларын зээлийн санхүүжилтийн хүрээнд хэрэгжүүлж байна.

Төсөл анх нэг тэрбум ам.долларын санхүүжилтийн хүрээнд эхэлсэн боловч ТЭЗҮ болон дараагийн багц ажлуудын өртөг нэмэгдсэнээр нийт төсөв 1.7 тэрбум ам.долларт хүрсэн талаар УИХ-ын 2026 оны хэлэлцүүлгийн үеэр танилцуулсан.

Үйлдвэр бүрэн хүчин чадлаараа ажиллавал жилд 824 мянган тонн дизель түлш, 396 мянган тонн АИ-95 бензин, 80 мянган тонн онгоцны түлш, 17 мянган тонн зуухны түлш, 27 мянган тонн шингэрүүлсэн шатдаг хий үйлдвэрлэхээр төлөвлөжээ. Засгийн газрын тооцоогоор энэ нь Монголын газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэглээний 55 орчим хувийг дотоодоос хангах боломж бүрдүүлнэ.

Эдгээр тоо нь өнөөдрийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ биш. Үйлдвэр ашиглалтад орж, төлөвлөсөн хүчин чадлаараа ажилласан нөхцөлд хүрэх зорилтот үзүүлэлтүүд юм.

Яагаад энэ төсөл өнөөдөр илүү чухал болов?

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн ач холбогдлыг ойлгохын тулд зөвхөн 2028 оныг харах шаардлагагүй.

2026 оны наймдугаар сарын 8-нд буюу үйлдвэрийн талбай дахь Засгийн газрын хяналт шалгалтаас хоёрхон хоногийн өмнө Ерөнхий сайд БНХАУ-аас энэ сард 6,000 тонн АИ-92 автобензин нийлүүлэхээр болсныг мэдээлж, цаашид уг хэмжээг сар бүр 12–15 мянган тоннд хүргэн тогтмол нийлүүлэх хүсэлтийг Хятадын талд тавьсан.

Энэ бол импортын шатахууны хангамж Монголын эдийн засгийн эмзэг цэг хэвээр байгааг бодитоор харуулсан жишээ.

Тиймээс Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн үнэ цэнэ зөвхөн “Монголд шатахуун үйлдвэрлэнэ” гэдэгт биш. Нэг нийлүүлэгч, нэг чиглэлийн гадаад хангамж доголдоход эдийн засаг бүхэлдээ мэдэрдэг эрсдэлийг тодорхой хэмжээгээр бууруулахад оршино.

Гэхдээ 55 хувийг дотоодоос хангана гэдэг нь импорт бүрэн зогсоно гэсэн үг биш. Монгол Улс дотоодын үйлдвэрлэл болон төрөлжсөн импортын сувгийг зэрэг хөгжүүлэх шаардлагатай хэвээр байна.

Ерөнхий сайд үйлдвэрийн бүтээн байгуулалтыг хугацаанд нь үргэлжлүүлэхийн тулд барилгын материалын хангамжийг шийдвэрлэх үүргийг Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд, Ашигт малтмал, газрын тосны газар болон Дорноговь аймгийн удирдлагад өгсөн. Үүний зэрэгцээ зураг төслийн магадлалыг шуурхайлах, эрчим хүчний найдвартай хангамжийг бүрдүүлэх чиглэл өгчээ.

Энэ нь үйлдвэрийн үлдсэн бүтээн байгуулалтад материалын нийлүүлэлт бодит хүчин зүйл болж байгааг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэл юм.

Газрын тос боловсруулах үйлдвэр нь ердийн барилгаас өөр шаардлагатай. Технологийн тоног төхөөрөмжийн суурь өндөр статик болон динамик ачаалал авна. Тос, химийн бүтээгдэхүүнтэй харьцах хэсэгт бетон болон хамгаалалтын материалын химийн тэсвэрлэлтийн шаардлага нэмэгдэнэ. Том сав, өндөр цамхаг, насос, компрессорын сууринд бетон хийцийн хэмжээст нарийвчлал, ан цавын хяналт, анкерын байрлал онцгой ач холбогдолтой.

Ийм төсөлд дотоодын материал үйлдвэрлэгчдийн боломжийг зөвхөн “хэдэн тонн цемент нийлүүлэх вэ?” гэж хэмжих нь хангалтгүй. Албан эх сурвалжид үйлдвэрийн нийт цемент, бетон, арматурын хэрэгцээг одоогоор нарийвчлан нийтлээгүй учраас зах зээлийн хэмжээг баталгаатай тоогоор хэлэх боломжгүй. Харин барилгын материалын хангамжийг Засгийн газрын түвшинд тусгайлан шийдвэрлэх үүрэг өгсөн нь үлдсэн ажлын цар хүрээ болон нийлүүлэлтийн ач холбогдлыг харуулж байна.

2028 он хүртэлх гол шалгалт

Төслийн гадна болон дотоод дэд бүтцийн ажлууд үндсэндээ дууссан бөгөөд 550 ажилтны орон сууцны эхний шат, 135 айлын орон сууц, оффис үйлчилгээний төв ашиглалтад оржээ. Харин 35 МВт-ын үйлдвэрийн ДЦС болон 5 МВт-ын “Ширээт” дэд станцын ажлын санхүүжилтийг шийдвэрлэж, ажил эхлүүлсэн талаар Засгийн газар мэдээлсэн.

Өөрөөр хэлбэл, төслийн хамгийн харагдахуйц барилгууд босож эхэлсэн ч ашиглалтад оруулах хүртэл хамгийн төвөгтэй үе нь одоо үргэлжилж байна.

Үндсэн тоног төхөөрөмжүүдийг суурилуулах, хэдэн зуун километр технологийн шугамыг холбох, цахилгаан болон дулааны эх үүсвэрийг бэлэн болгох, автомат удирдлага суурилуулах, түүхий тосны хоолойг дуусгах, дараа нь систем бүрийг тус тусад нь болон нэгдсэн байдлаар турших ёстой.

2028 онд үйлдвэрийг ашиглалтад оруулах зорилтыг Засгийн газар наймдугаар сарын 10-ны байдлаар дахин баталгаажуулсан.

Одоо ахицыг “нийт гүйцэтгэл 60 гаруй хувь” гэсэн нэг тоогоор хянахаас илүү тоног төхөөрөмжийн угсралт, шугам хоолой, ДЦС, түүхий тосны магистраль, цахилгаан хангамж, туршилт тохируулга гэсэн үе шат тус бүрээр олон нийтэд мэдээлэх нь илүү бодитой.

Эцэст нь:

Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн тухай олон жилийн турш “хэзээ ашиглалтад орох вэ?” гэсэн нэг асуулт давамгайлж ирсэн.

Харин өнөөдөр асуулт өөрчлөгдөж байна.

Үйлдвэрийн технологийн цамхгууд Монголд ирсэн. Тоног төхөөрөмжийн угсралт эхэлсэн. 527 км түүхий тосны хоолой 90 гаруй хувьд хүрсэн. Засгийн газрын мэдээллээр нийт бүтээн байгуулалт 60 гаруй хувьтай байна.

Тэгэхээр одоо “үйлдвэр үнэхээр баригдаж байгаа юу?” гэж асуух үе өнгөрч байна.

Харин “үлдсэн 40 орчим хувийг чанар, хугацаа, санхүүжилтийн сахилгатайгаар дуусгаж, үйлдвэрийн бүх системийг нэг өдөр зэрэг ажиллах бэлэн байдалд хүргэж чадах уу?” гэдэг асуулт илүү чухал болжээ.

Энэ мега төслийн жинхэнэ төгсгөл нь барилгын ажил 100 хувь болсон өдөр ч биш.

Дорнодын түүхий тос 527 км хоолойгоор Алтанширээд тасралтгүй ирж, нэрлэгийн цамхгуудаар дамжин боловсруулагдаж, Монголд үйлдвэрлэсэн бензин, дизель анх удаа үйлдвэрийн хаалгаар тогтвортой гарч эхэлсэн тэр өдөр Газрын тос боловсруулах үйлдвэр бодит үр дүнгээ өгнө.

Эх сурвалж

Монгол Улсын Засгийн газар — Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн 2026 оны наймдугаар сарын 10-ны шинэчилсэн явц, тоног төхөөрөмж, дамжуулах хоолой, барилгын материалын хангамж болон 2028 оны зорилт.

Монгол Улсын Засгийн газар — 2026 оны наймдугаар сарын шатахууны импорт, БНХАУ-аас АИ-92 автобензиний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэх асуудал.

Монгол Улсын Их Хурал — Газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн төсөвт өртөг, 1.7 тэрбум ам.долларын санхүүжилтийн талаарх мэдээлэл.

Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн яам — үйлдвэрийг 2028 онд ашиглалтад оруулах төслийн албан зорилт.

МОНЦАМЭ — атмосферийн нэрлэгийн цамхгийн үйлдвэрлэл, хэмжээ, жин, чанарын сорилтын мэдээлэл.