Эрх зүйн шинэчлэл хангалттай юу? Ашигт малтмалын тухай хуулийн эргэн тойронд

Монгол Улсын уул уурхайн салбар сүүлийн хорь гаруй жилийн хугацаанд эдийн засгийн өсөлтийн гол хөдөлгүүр байсаар ирсэн. 2024 оны урьдчилсан гүйцэтгэлээр уул уурхайн бүтээгдэхүүн нийт экспортын 90 орчим хувь, гадаад валютын орлогын дийлэнхийг бүрдүүлж, салбар нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүний (ДНБ) ойролцоогоор 25 хувь, улсын төсвийн орлогын 30 орчим хувийг дангаараа бүрдүүлжээ. Иймээс уул уурхайн эрх зүйн орчинд хийх аливаа өөрчлөлт нь зөвхөн энэ салбарын асуудал биш, Монголын эдийн засгийн өсөлт, хөрөнгө оруулалтын орчин, улсын төсвийн тогтвортой байдалтай шууд холбоотой бодлогын асуудал болж байна.

Ийм нөхцөлд Засгийн газар 2006 онд батлагдсан Ашигт малтмалын тухай хуулийг шинэчлэх томоохон өөрчлөлтийн төслийг боловсруулж, 2026 оны тавдугаар сард Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлээд байна. Хуулийн төсөл нь хайгуулын үйл ажиллагаа, геологийн судалгаа, баяжуулах үйлдвэр, ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр (АМНАТ), чухал ашигт малтмалын бодлого, орон нутгийн оролцоо зэрэг салбарын үндсэн зохицуулалтыг шинэ шатанд гаргах зорилготой.

Яагаад шинэ хууль шаардлагатай болов?

Өнгөрсөн жилүүдэд Монголын уул уурхайн салбарт эрх зүйн тогтворгүй байдал, зөвшөөрөл олголтын удаашрал, бодлогын тодорхойгүй байдал зэрэг асуудал хөрөнгө оруулагчдын хамгийн их ярьдаг эрсдэлүүдийн нэг болж ирсэн. Салбарынхан хайгуулын хөрөнгө оруулалт өмнөх үеүдтэй харьцуулахад мэдэгдэхүйц саарч, шинэ орд илрүүлэх ажил удааширч байгааг удаа дараа онцолж байгаа юм.

Уул уурхай нь зөвхөн өнөөдрийн олборлолтоор хэмжигддэггүй. Өнөөдөр хийгдэхгүй байгаа хайгуул нь 10–15 жилийн дараах экспорт, үйлдвэрлэлд шууд нөлөөлдөг. Иймээс хайгуулын идэвхжил буурч байгаа нь ирээдүйн эдийн засгийн өсөлтийн эрсдэл гэж үзэх үндэслэлтэй.

Үүний зэрэгцээ дэлхийн уул уурхайн салбар ч шинэ үе шатанд шилжиж байна. Цахилгаан автомашин, батарейн үйлдвэрлэл, сэргээгдэх эрчим хүч эрчимтэй хөгжихийн хэрээр зэс, литий, никель, кобальт, газрын ховор элемент зэрэг critical minerals буюу чухал ашигт малтмалын эрэлт огцом өсөж байна. Олон улсын эрчим хүчний агентлагийн (IEA) тооцоолсноор 2040 он гэхэд эдгээр ашигт малтмалын эрэлт өнөөгийн түвшнээс 2–4 дахин нэмэгдэх төлөвтэй байна.

Монгол Улс эдгээр ашигт малтмалын нөөцтэй хэдий ч одоогийн хууль тогтоомжид тэдгээрийг хөгжүүлэх тусгай бодлого, урт хугацааны стратегийн зохицуулалт хангалттай тусгагдаагүй гэж Засгийн газар үзэж байгаа бөгөөд шинэчлэлийн нэг гол зорилго нь энэ орон зайг нөхөхөд чиглэж байна.

Хуулийн төсөлд ямар өөрчлөлтүүд туссан бэ?

Шинэчилсэн төсөлд салбарын бүтцийг өөрчлөх хэд хэдэн томоохон санал багтжээ.

Тухайлбал геологийн суурь судалгааг гэрээний шинэ тогтолцоогоор хэрэгжүүлэх, хувийн хөрөнгөөр геологийн судалгаа хийх боломжийг өргөжүүлэх, судалгааны ажлыг амжилттай гүйцэтгэсэн байгууллагад хайгуулын тусгай зөвшөөрөл хүсэх шинэ эрхийн зохицуулалт бий болгохоор тусгасан байна.

Мөн "чухал ашигт малтмал"-ын ангилал, бодлогыг хуульчилж, баяжуулах үйлдвэрүүдийн үйл ажиллагааг илүү нарийвчилсан зохицуулалттай болгох, уурхай болон баяжуулах үйлдвэрийн техник, эдийн засгийн үндэслэлд тавигдах шаардлагыг шинэчлэхээр төлөвлөжээ.

Эдгээр өөрчлөлт нь зөвхөн олборлолтыг бус, боловсруулах үйлдвэрлэл, нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүний хөгжлийг дэмжих зорилготой гэж төсөл санаачлагчид тайлбарлаж байна.

Хамгийн их анхаарал татаж буй асуудал нь АМНАТ

Хуулийн төслийн хамгийн их хэлэлцүүлэг дагуулж буй хэсэг нь ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр буюу АМНАТ-ын шинэ зохицуулалт юм.

Засгийн газрын тайлбарласнаар өнөөгийн тогтолцоо нь зарим төрлийн ашигт малтмал, ялангуяа зэсийн төслүүдийн өрсөлдөх чадварт сөргөөр нөлөөлж, хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг бууруулж байна гэж үзжээ. Иймээс зэсийн хүдэр, баяжмал болон боловсруулсан бүтээгдэхүүнд ногдуулах өсөн нэмэгдэх АМНАТ-ыг зах зээлийн үнэтэй илүү уялдсан шаталсан тогтолцоонд шилжүүлэх санал тусгасан байна.

Гэхдээ энэ асуудал бизнесийн орчинд хамгийн их маргаан дагуулж байгаа сэдвүүдийн нэг хэвээр байна. Зарим нь шинэ зохицуулалт хөрөнгө оруулалтыг дэмжинэ гэж үзэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь татварын тогтолцоо дахин өөрчлөгдөх нь хөрөнгө оруулагчдын итгэлд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй гэж болгоомжилж байна.

Бизнесийнхэн юунд хамгийн их анхаарч байна вэ?

Хуулийн төслийн зорилго нь хөрөнгө оруулалтын орчныг сайжруулах гэж тодорхойлогдож байгаа ч бизнесийн орчинд хэд хэдэн асуулт одоо ч нээлттэй хэвээр байна.

Юуны өмнө шинэ хуулийг дагалдах дүрэм, журам хэр хугацаанд батлагдах вэ гэдэг асуудал бий. Монголын уул уурхайн салбарт өмнө нь хууль батлагдсан ч хэрэгжилтийн журам удааширснаас төсөл хойшилж байсан тохиолдол цөөнгүй.

Мөн хайгуулын шинэ тогтолцоо бодит амьдрал дээр хэрхэн хэрэгжих, тусгай зөвшөөрөл олголтын ил тод байдал хэрхэн хангагдах, орон нутгийн оролцоо, байгаль орчны шаардлагыг хөрөнгө оруулалтын орчинтой хэрхэн тэнцвэржүүлэх зэрэг асуудлууд салбарынхны анхаарлын төвд байна.

Олон улсын судалгаагаар ч хөрөнгө оруулагчдын хамгийн их үнэлдэг хүчин зүйл нь зөвхөн татварын хувь хэмжээ биш, харин эрх зүйн тогтвортой байдал, бодлогын урьдчилан таамаглах боломж байдаг.

Дэлхийн өрсөлдөөн улам ширүүсч байна

Монголын өмнө тулгарч буй сорилт зөвхөн дотоодын асуудал биш. Канад, Австрали, Чили, АНУ зэрэг уул уурхайн томоохон орнууд сүүлийн жилүүдэд critical minerals-ийн үндэсний стратегиа шинэчилж, боловсруулах үйлдвэрүүдээ дэмжих, хөрөнгө оруулалт татах бодлогоо эрчимтэй хэрэгжүүлж эхэлсэн.

Энэ нь зөвхөн ашигт малтмал олборлох биш, харин дэлхийн нийлүүлэлтийн сүлжээнд илүү өндөр байр суурь эзлэх өрсөлдөөн болж хувирч байна.

Монгол ч энэ өрсөлдөөнөөс хоцрохгүйн тулд эрх зүйн орчноо шинэчлэх шаардлагатай болсон гэж Засгийн газар үзэж байгаа ч шинэчлэлийн бодит үр дүн нь зөвхөн хууль батлагдахаас бус, түүний хэрэгжилт, бодлогын тогтвортой байдал, хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг хэрхэн бүрдүүлэхээс ихээхэн шалтгаалах юм.

🔎 Гол дүгнэлт

Ашигт малтмалын тухай хуулийн шинэчлэл нь уул уурхайн салбарын ээлжит өөрчлөлтөөс илүү өргөн хүрээний ач холбогдолтой. Экспортын орлогын 90 орчим хувь, ДНБ-ий дөрөвний нэг, төсвийн орлогын гуравны нэгийг бүрдүүлдэг салбарын эрх зүйн шинэчлэл нь Монголын эдийн засгийн дараагийн арван жилийн хөрөнгө оруулалтын орчныг тодорхойлох чухал бодлогын шийдвэр болж байна.

Гэхдээ бодит амжилтыг хуулийн заалт бус, түүний хэрэгжилт тодорхойлно. Хөрөнгө оруулагчдад ойлгомжтой, тогтвортой эрх зүйн орчин бүрдэж, хайгуул, олборлолт, боловсруулах үйлдвэрлэл тэнцвэртэй хөгжиж чадвал энэ шинэчлэл Монголын уул уурхайн салбарыг дараагийн шатанд гаргах боломжтой. Харин хэрэгжилт удааширч, бодлогын тодорхойгүй байдал үргэлжилбэл шинэ хуулийн зорилго бүрэн биелэхэд хүндрэл учрах эрсдэл хэвээр үлдэх юм.

Эх сурвалж

• Эрдэс баялаг, уул уурхайн яамнаас УИХ-д өргөн мэдүүлсэн Ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл
• Mining Insight Mongolia – Draft amendments to the Minerals Law submitted to Parliament
• Capital Markets Mongolia – Mongolia's Minerals Law: The Overdue Reform Is Now on Parliament's Desk