Эдийн засгийн эрх чөлөөг хуульчиллаа. Харин төр өөрөө хязгаарлагдаж чадах уу?

Зөвшөөрлийг цөөлж, зээлийн эх үүсвэрийн татварыг бууруулж, хөрөнгө оруулагчдад тогтвортой орчин амласан нь зөв алхам. Гэхдээ Монголд бизнесийн хамгийн том асуудал хууль дутсандаа бус, төр баталсан дүрмээ өөрөө тогтвортой мөрддөггүйд оршсоор байна.

Монгол Улсын Их Хурал 2026 оны долоодугаар сарын 3-нд Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуулийг баталж, түүнтэй хамт өргөн мэдүүлсэн 92 хуулийн төслийг нэг бүрчлэн шийдвэрлэлээ. Хуулийг 72 гишүүн дэмжсэн бөгөөд УИХ-ын удирдлагууд үүнийг төр, хувийн хэвшлийн харилцааг шинэ түвшинд гаргах томоохон өөрчлөлт хэмээн тодорхойлов. Шинэ хуулиар хувийн өмч, гэрээний эрх чөлөө, хөрөнгө оруулалтын үр шимийг хамгаалах, төрийн оролцоог хязгаарлах, хуульд хориглоогүй үйл ажиллагааг чөлөөтэй эрхлэх зарчмыг баталгаажуулжээ. Төр эдийн засагт оролцохдоо хувийн хэвшилтэй өрсөлдөхгүй, хуульд заагаагүй давуу эрх эдлэхгүй байх үүргийг ч тусгасан байна.

Цаасан дээр бол энэ бүхэн бараг маргах зүйлгүй зөв зарчим. Харин Монголын бизнесийн орчны асуудал зөв зарчим хуульд байгаагүйдээ бус, хууль бодит амьдрал дээр төрийн байгууллагын хаалгаар ороод өөр утгатай болоод хувирдаг билээ.

Эрх чөлөөг тунхаглах амархан

Хувийн өмч халдашгүй байх, хуульд хориглоогүй бизнесийг чөлөөтэй эрхлэх, гэрээний нөхцөлийг төр дур мэдэн өөрчлөхгүй байх зэрэг нь угтаа шинэ ойлголт биш. Эдгээрийн зарим нь Үндсэн хууль, Иргэний хууль болон бусад салбарын хууль тогтоомжид өмнө нь ч туссан.

Шинэ хуулийн үнэ цэнэ эдгээр зарчмыг дахин жагсаасанд бус, төрийн байгууллага зөрчсөн тохиолдолд бодит хариуцлага хүлээлгэж чадах эсэхэд оршино. Хуулиар төрийн хууль бус шийдвэрээс бизнест учирсан хохирлыг нөхөн төлөх, эрх нь зөрчигдсөн аж ахуйн нэгж захиргааны байгууллага болон шүүхэд хандах, эдийн засгийн эрхийг хязгаарласан шийдвэр хуульд нийцсэн гэдгийг төр өөрөө нотлох зохицуулалт оруулжээ. Мөн Засгийн газар хуулийн хэрэгжилтийг жил бүр УИХ-д тайлагнах үүрэгтэй болсон байна.

Гэвч “холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу хариуцлага хүлээлгэнэ” гэсэн ерөнхий заалт Монголын хуулиудад шинэ зүйл биш. Төрийн буруугаас бизнес хэдэн сарын орлогоо алдсан, төсөл нь саатсан, зээлийн хүү нь нэмэгдсэн бол тэр бүх хохирлыг бодитоор, хурдан нөхөн төлүүлж чадах уу? Эсвэл аж ахуйн нэгж олон жил шүүхээр явж, эцэст нь зөвхөн хууль бус шийдвэрийг хүчингүй болгуулснаар дуусах уу? Шинэ хуулийн анхны жинхэнэ шалгалт энд эхэлнэ.

Зөвшөөрөл цөөрөх үү, эсвэл хүнд суртал хэлбэрээ солих уу?

УИХ-ын мэдээлснээр эрчим хүч, санхүү, боловсролын салбарын 41 зөвшөөрлийг хүчингүй болгож, 120 гаруй зөвшөөрөл олгох эрхийг мэргэжлийн холбоодод шилжүүлэхээр болжээ. Тусгай зөвшөөрлийг 10, энгийн зөвшөөрлийг таван жилийн хугацаатай олгох, зөрчилгүй тохиолдолд ажлын хоёр өдөрт сунгах зохицуулалт мөн багтсан байна.

Энэ бол бизнесийн хувьд нааштай өөрчлөлт. Гэхдээ зөвшөөрлийн нэрийг жагсаалтаас хасах нь өөрөө хүнд суртлыг устгадаггүй. Яам, агентлагууд зөвшөөрлийн оронд “дүгнэлт”, “техникийн нөхцөл”, “тодорхойлолт”, “магадлал”, “бүртгэл” гэсэн шинэ шат бий болговол аж ахуйн нэгжийн туулдаг зам хэвээр үлдэнэ.

Өмнө нь нэг цонхоор гурван зөвшөөрөл авдаг байсан бизнес цаашид гурван өөр цахим системд ижил мэдээллээ оруулдаг болж магадгүй. Энэ нь цахимжилт болохоос хүнд суртал буурсан хэрэг биш. Тиймээс үр дүнг хэдэн зөвшөөрөл хассан тоогоор бус, нэг төсөл бодитоор хэд хоногт эхэлж байгаа, бизнес төрийн хэдэн байгууллагатай харилцаж байгаа, албан тушаалтны үзэмжээр шийдвэр гаргах боломж хэр буурснаар хэмжих ёстой.

Татварын хөнгөлөлт зээлийн хүүд хүрэх үү?

Шинэчлэлийн хүрээнд гадаад, дотоодоос татсан зээлийн хүүгийн орлогын татварыг таван хувь болгож, санхүүгийн байгууллагууд хямд эх үүсвэр татах боломжийг нэмэгдүүлнэ гэж тайлбарласан.

Энэ өөрчлөлт банкуудын санхүүжилтийн өртгийг бууруулах боломжтой. Гэхдээ “банкны өртөг буурлаа” гэдэг нь “бизнесийн зээлийн хүү буурлаа” гэсэн ижил утгатай өгүүлбэр биш. Хөнгөлөлтөөр бий болсон зөрүү банкны ашигт үлдэх үү, эсвэл жижиг, дунд бизнесийн зээлд бодитоор дамжих уу гэдэг нь нээлттэй асуулт.

Өндөр инфляц, ханшийн эрсдэл, барьцааны шаардлага, муу зээлийн өртөг хэвээр байхад нэг татварын хөнгөлөлт Монголын зээлийн зах зээлийг дангаараа өөрчлөхгүй. Харин банкууд ямар үнээр эх үүсвэр татаж, ямар үнээр аж ахуйн нэгжид зээлдүүлснийг ил тод харьцуулж чадвал хөнгөлөлтийн бодит үр нөлөө харагдана.

Татвар бууруулсан төр өөрийн ажлаа хийсэн гэж үзээд зогсож болохгүй. Буурсан өртөг эцсийн зээлдэгчид очсон эсэхийг хэмжих ёстой.

Дата төвийг гаалиас чөлөөлөх нь технологийн бодлого биш

Дата төв болон хиймэл оюуны тоног төхөөрөмжийг гаалийн татвараас бүрэн чөлөөлөхөөр шийдвэрлэсэн нь энэ багцын хамгийн анхаарал татах өөрчлөлтийн нэг байв. Гэхдээ серверийг татваргүй оруулж ирэх нь Монголыг дата төвийн бүс болгохгүй.

Дата төвд тасралтгүй цахилгаан, найдвартай сүлжээ, хөргөлтийн дэд бүтэц, кибер аюулгүй байдал, чадварлаг инженер, ойлгомжтой мэдээллийн бодлого шаардлагатай. Эрчим хүчний хязгаарлалттай, сүлжээ тасалдах эрсдэлтэй орчинд гаалийн хөнгөлөлт дангаараа олон улсын хөрөнгө оруулагчийг татахад хүрэлцэхгүй.

Тоног төхөөрөмжийн татварыг тэглэснээр хөрөнгө оруулалтын эхний зардлыг багасгаж болно. Харин салбарын суурь нөхцөлийг шийдээгүй бол хөнгөлөлт нь бодит төсөл бус, импортын цөөн хэлцэл болж үлдэнэ.

Зургаан сарын мэдэгдэл тогтвортой байдал мөн үү?

Бизнесийн нөхцөлийг дордуулах хуулийг батлагдсанаас хойш зургаагаас доошгүй сарын дараа мөрдөх, төр нэг мэдээллийг аж ахуйн нэгжээс нэг л удаа авах зарчим шинэчлэлд багтжээ.

Гэнэтийн шийдвэрээс хамгаалах хугацаа тогтоосон нь зөв. Гэхдээ зургаан сарын өмнө мэдэгдсэн тогтворгүй бодлого тогтвортой бодлого болж хувирахгүй. Хөрөнгө оруулагч үйлдвэр, уурхай, эрчим хүч, дэд бүтцийн төслийн өгөөжийг 10–20 жилээр тооцдог. Харин татвар, лиценз, тариф, экспортын журам зургаан сар тутам өөрчлөгдөх боломжтой хэвээр байвал урт хугацааны хөрөнгө оруулалтын эрсдэл буурахгүй.

Тогтвортой байдал гэдэг муу шийдвэрийг урьдчилан мэдэгдэх тухай бус, шийдвэр гаргахдаа судалгаа, хэлэлцүүлэг, нөлөөллийн үнэлгээтэй байхыг хэлнэ.

Хуулийн хамгийн том зөрчил нь төр өөрөө байж мэднэ

Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хууль төр хувийн хэвшилтэй өрсөлдөхгүй, төрийн болон орон нутгийн өмчит компаниудад татварын давуу эрх олгохгүй байх зарчим тогтоосон байна.

Энэ заалтыг тууштай хэрэгжүүлбэл зах зээлд бодит өөрчлөлт авчирч чадна. Гэвч төр нэг талдаа хувийн хэвшилд эрх чөлөө амлаж, нөгөө талдаа шинэ төрийн компани байгуулж, үнэ тариф тогтоож, тендер, лиценз, санхүүжилтийн давуу эрхээр зах зээлд өрсөлдвөл хуулийн үндсэн үзэл санаа эхнээсээ алдагдана.

Төр өөрийгөө хязгаарлана гэж хууль батлах нэг хэрэг. Төрийн байгууллага бодит эрх мэдэл, орлого, хяналтын механизмаасаа татгалзах огт өөр хэрэг.Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуульд бизнесийнхний олон жил ярьсан асуудлуудыг зөв тодорхойлжээ. Хувийн өмчийг хамгаалах, төрийн оролцоог хязгаарлах, зөвшөөрлийг цөөлөх, гэнэтийн шийдвэрээс зайлсхийх нь шаардлагатай өөрчлөлт. Гэхдээ энэ хуулийг баталсан өдрөөр Монголын бизнесийн орчин шинэчлэгдээгүй.

Шинэчлэл эхэлсэн эсэхийг дараа жилийн тайлан биш, маргааш зөвшөөрөл хүссэн компанийн туулсан зам харуулна. Төрийн байгууллага хууль бус шийдвэрийнхээ төлөө бодитоор нөхөн төлбөр төлсөн эсэх, зөвшөөрлийн хугацаа үнэхээр богиноссон эсэх, татварын хөнгөлөлт зээлийн хүүд хүрсэн эсэх, төрийн компаниуд хувийн хэвшлийн зайг булаасаар байгаа эсэх нь жинхэнэ хэмжүүр болно.

Монголд эдийн засгийн эрх чөлөөг хуульчлах нь эхний алхам. Харин төр өөрийн эрх мэдлийг хуулиар хязгаарлуулж сурах нь хамгийн хэцүү хэсэг нь байх болно.