1.4 их наядын орлого дутсаны дараа 1.4 их наядын “хэмнэлт” зарлав
Төсвийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг өрхийн санхүүгээр төсөөлбөл илүү ойлгомжтой. Сард 10 сая төгрөгийн орлого олно гэж зардлаа төлөвлөсөн айл бодит байдал дээр 9.1 саяыг олжээ. Дутсан мөнгөө нөхөхийн тулд хийхээр төлөвлөсөн засвараа хойшлуулж, зарим худалдан авалтаа цуцлан, үлдсэн хэсгийг зээлээр бүрдүүлээд үүнийгээ “хэмнэлт” гэж нэрлэсэнтэй адил үйл явдал 2026 оны улсын төсөвт өрнөж байна.
Эхний хагас жилд улсын төсөвт 16 их наяд 73 тэрбум 200 сая төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр төлөвлөжээ. Гэвч бодитоор 14 их наяд 629 тэрбум 700 сая төгрөг орсон байна. Ингэснээр төлөвлөсөн орлогоос 1 их наяд 443 тэрбум 500 сая төгрөг дутжээ.
Орлогын тасалдлын бараг бүх хэсэг нь татварын орлогоос үүссэн байна. Татвараас төвлөрүүлэхээр тооцсон мөнгө 1 их наяд 434 тэрбум 800 сая төгрөгөөр дутсаны 865 тэрбум 700 сая төгрөг нь аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварт ногджээ. Энэ нь компаниудын ашиг болон татвараас төвлөрөх орлогыг бодит гүйцэтгэлээс хэт өөдрөгөөр төлөвлөснийг харуулна.
Орлого ингэж тасарсны дараа Засгийн газар 1 их наяд 440 тэрбум 900 сая төгрөгийн “хэмнэлт” гаргаснаа зарлав. Дутсан орлого болон зарласан хэмнэлтийн хооронд ердөө 2 тэрбум 600 сая төгрөгийн зөрүү байна. Товчхондоо, төсөвт орно гэж тооцсон ч орж ирээгүй 1.4 их наяд төгрөгийн цоорхойг бусад зардлыг танах, хойшлуулах болон санхүүжилтийн эх үүсвэрийг солих замаар нөхөхөөр болжээ.
Зарласан хэмнэлтээс 433 тэрбум 400 сая төгрөгийг урсгал зардлаас, 249 тэрбум 500 сая төгрөгийг хөрөнгө оруулалтаас бууруулахаар тооцсон байна. Харин үлдсэн 758 тэрбум төгрөгийг нийслэлийн үнэт цаас гаргаж бүрдүүлнэ. Тэгэхээр 1.4 их наяд төгрөг бүхэлдээ зарлагаас хасагдаж, улсын дансанд үлдэхгүй. Талаас илүү хэсгийг нь улсын төсвөөс нийслэлийн өрийн санхүүжилт рүү шилжүүлж байна.
Төсвийн тодотголоор энэ мөнгийг өмнө нь хүрэлцэхээргүй баталсан зардлуудад дахин хуваарилахаар санал болгожээ. Тухайлбал, боловсролын салбарын ажилтнуудын цалинг оны эцэс хүртэл олгоход дутагдсан 674 тэрбум 500 сая төгрөгийг нөхнө. Мөн тэтгэврийн нэмэгдэл, хүнс болон шатахууны нөөц, цахилгааны үнийн татаас, эрчим хүчний засвар, тоног төхөөрөмжийн зардалд санхүүжилт нэмнэ.
Эдгээр хэрэгцээ жилийн дундуур гэнэт гарч ирээгүй. Бүтэн жилийн үндсэн цалинд баталсан төсвийн 85 хувийг эхний зургаан сард зарцуулсан нь цалин болон бусад тогтмол зардлыг анхнаасаа хүрэлцэхээр тооцоогүйг харуулж байна. Ингээд оны үлдсэн хагасын цалинг хөрөнгө оруулалтаа хойшлуулах, бусад зардлаа танах болон шинэ эх үүсвэр ашиглах замаар нөхөх шаардлагатай болжээ.
Үүгээр зогсохгүй төсвийн тодотголоор орон нутгийн өмнөх оны зарцуулагдаагүй үлдэгдлээс 998 тэрбум төгрөгийг дахин зарцуулах эрх нээхээр санал болгосон байна. Ингэснээр 1.4 их наядын “хэмнэлт” зарласан атлаа нийт зарлага дахин нэмэгдэж, төсвийн алдагдал хоёр их наяд төгрөг хүрэхээр байна. Тодотгол нь наймдугаар сарын 25-ны байдлаар УИХ-д өргөн мэдүүлсэн санал бөгөөд эцэслэн батлагдаагүй байна.
Төсвийн гол асуудал нь мөнгө хэмнэсэн эсэхэд бус, анхнаасаа төвлөрөх боломжгүй орлогыг байна гэж тооцон зарлага баталсанд оршиж байна. Орлого тасарсны дараа хөрөнгө оруулалтаа хойшлуулж, өрийн эх үүсвэр ашиглан цалин, тэтгэврээ нөхөхийг төсвийн хэмнэлт гэж нэрлэхэд учир дутагдалтай. Энэ бол 1.4 их наяд төгрөгөөр зөрсөн төлөвлөлтийн алдааг жилийн дундуур төсвийн бусад хэсгээс нөхөж буй хэрэг юм.
Эх сурвалж: Засгийн газрын мэдээлэл, Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн тайлан, 2026 оны төсвийн тодотголын танилцуулга
